На главную   |    Рекомендуем - {sape_links}


Хуыгайы кадæг


Вæййы афтæ: иу дзуры, иннæ хъусы. Дыууæйæ куы дзурой, уæд ма сæм хъусгæ та чи хъуамæ кæна! Уæдæ дыууæйæ дæр хъусыныл куы схæцой, уæд — кæмæ? Уæдæ ацы хатт ды мæнмæ байхъус. Нæ зонын — цæмæ 'рбалæууыд мæ зæрдыл ацы таурæгъ. Фæлæ иугæр æрбалæууыд, уæд ын радзурынæй хуыздæр хос нæй. Æмæ йæ радзурдзынæн, мæ фыды фыд Хуыгиан Зауырбегæй йæ куыд фехъуыстон кæддæр, афтæ — куыд ницы дæр дзы хъæугæ фæкæна, куыд ницы дæр ыл æфтгæ бакæна.
Диссагæй ницы ис ацы гыццыл историйы — нæдæр дзы зонды арф æвæрæнтæ ис, нæдæр, адæм кæмæ ныккæсой, ахæм рæсугьд нывтæ. Ис дзы æрмæст рæстдзинад æмæ фарн. Æмæ йын уæд æнæ радзургæ куыд и!
Нæ ахуыргæнæг Гатуон Дзахо, адæмы хуызы цы хъæддаг куыйтæ бацыд, уыдон кæй бацарæфтыд кодтой, уый нын куыд амыдта, афтæмæй та, адæм кæрæдзийæн дзурынц æрмæстдæр рæстдзиæнад. Æмæ рæстдзинад кæм уа, уым фарн дæр ма уа, уый гæнæн нæй.
Хуыга — нæ рагфыдæл уыди, цуанон лæг. Уæды заман уый царди, Къуыдаргомы, лидзгæ та Брытьатæй бакодта уырдæм, уартæ Урстуалтæй. Къуыдаргом ис, Ирыстон йæ Хуссар æмæ йæ Цæгатыл чи дих кæны, уыцы стыр хохы фаллаг фарс.
Ныры дуджы фæтк сси фыдæлтæй æппæлын. Мæнмæ ахæм хъуыдыйæ ницы и — уый тыххæй Хуыцау ме 'вдисæн. Фæлæ алы таурæгьы дæр вæййы дзурæг æмæ хъусæг, стæй ноджы ныхас æмæ рæстæг. Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ мах дзурæм, рæстæг цæуы. Уымæн æмæ рæстæг ис алы дзырды дæр, алы дзаумайы дæр, æмæ æнæ цæугæ нæй рæстæгæн.
Уæдæ мæм байхъус, æмæ дæхæдæг фæу тæрхонгæнæг, хъуыди мæм хъусын æви нæ, уымæн. Чи зоны, хуыздæр уыдаид, цалынмæ дын æз ацы таурæгъ кæнон æмæ мæм ды хъусай, уæдмæ фæлтау се 'ртыкъахыг фынгыл куы абадтаиккам нæ фыдæлтæн æмæ сын сæ номхæссæны нуæзт-ронгæй куы ацахуыстаиккам. Фæлæ, чи зоны, таурæгьæн йæхицæй дæр ис-кæуылты рахъара ронджы улæфт. Уæд уый дæр фаг у æз æмæ дæуæн.
Уæдæ, куыд загътон, афтæ — мæ фыдæлæй æппæлгæ нæ ракæндзынæн, раппæлдзынæн, худæг цы у, уымæй. Уымæн æмæ иугæр худæг у, уæд æцæг уыд, раст уыди уæд.
Цæвиттон, стыр хохы сæрты æрмæст иунæг хатт чи ахызт -сæрд уыди æви зымæг, уæлдай нæу — уый æнæ бафиппайгæ нæ фæуыдаид, уымы бæрц мит Ирыстоны иу ран дæр кæй нæ уары, Стæй ма ахуыргонд Блион Макс йæ азфыстыты куыд амоны, афтæмæй ам хуымзæхх уыди гыццыл, тынг гыццыл, æмæ дзы, æз куыд хъуыды кæнын, афтæмæй, чи царди, уыдонæн уыди стыр зæрдæтæ, æмæ дзы цæрын уымæн фæрæзтой: сæ зæрдæты хъарммæ тавтой сæхи, мит-иу куы ныууарыд æмæ-йу æнæхъæн афæдзы æрдæг, нæ фыдæлтæн сæхи загьдау, къæсæрæй-къæсæрмæ акæсæн куы нæуал уыди, иннæ Ирыстонæй-иу æй, сæ сæрты ахизæн кæмæн нæй, ахæм митын хæхтæ куы фæхицæн кодтой, уæд.
Хуыга, куыд загьтон, афтæ, уыди цуанон лæг. Цуан кодта сагтæ æмæ бузнагтыл. Стайтæ 'мæ дзы бирæгьтæ арвы талынгты хаудысты. Уымæн æмæ Хуыга кодта топпыхосы тæф æмæ ноджы къонайы тæф. Уыцы сырдтæ та, ома, стайтæ 'мæ бирæгьтæ дардмæ зонынц къонайы тæф æмæ топпыхосы тæф. Хуыгамæ уыди, йæ топпыхос æхсоны цæхæрæй кæмæн хæцыд, ахæм хæтæл. Дардта уæйлаг нымæт æмæ йын уыд бæх, — кæй базæронд и, уымæй æфсæрмы чи кодта, уыцы Зæронд паддзах. Уыди йын хæдзар дæр, дзæнхъа дурæй амад ныллæг кьæс. Къæсæн йæ ердойæ зымæгæй-сæрдæй фæздæг зивæггæнгæ ивæзти кæдæмдæр хæрдмæ, йæ мидæг та, къонамæ йæ кæрон бахаста æмæ уæззау сыгьдæй сыгъди дарæн хъæд.
Адæмы 'хсæн знæгтæ нæ уыди Хуыгайæн. Уый уарзта, цы зæххыл царди, уыцы зæхх. Уарзта йæ хистæрты, йе 'мгæртты 'мæ йæ кæстæрты, ноджы уарзта — тынг бирæ уарзта, чи йын нæма райгуырд, уыцы кæстæртæ 'мæ уыдоны кæстæрты. Кувгæ кодта Уастырджи æмæ Æфсатимæ, æмæ, Хуссары ахæм дзуар нæ уыд, Хуыга йе Æфсатийы лæварæй хай кæм нæ ныууагьта.
Йæ кæстæр æфсымæр Сланыл уæд цыди фараст æмæ ссæдз азы. Сланæн уыди ус, фæлæ йын сывæллæттæ нæма уыд. Уый цуанон лæг нæ уыди. Уый зæххы куыст кодта. Брытъаты Хуссары сын уыди цалдæр бонгæнды æмæ сæ хуым кодта дзывырæй, тыдта сæ хъæбæрхор, сагьта сæ картоф.
Хуыгайæн йæхиуыл та цыди дæс æмæ ссæдз æмæ ноджы æртæ азы. Сылгоймаджы хæрзæввахсмæ никуы федта. Цы рæстæджы кой кæнæм, раст уыцы рæстæджы йæ цæстытæ æрхæцыдысты Ерыстауы сауджын Богъийы чызгыл. Æрхæцыдысты йыл йæ цæстытæ æмæ йæ зæрдæ ныррызти. Цыбыр ныхасæй, фæрынчын и чызгæй. Æмæ йæм бахудти йæ бæзджын рихиты бын хинæйдзаг сауджын. Æмæ афтæ бадзуры, Хуыгамæ: «Хорз цуанон аргъ кæнын зоны йæ амæттагæн. Уымæн æвдисæн сты, Рагьы дзуарæй дардмæ урс-урсид чи дары, уыцы сыкъаджын сæрты къуыдыртæ. Ха-ха-ха! Дуду дæу уаид бæргæ, Йесо Чырыстимæ куы бакувис, уæд».
Хуыга уыди цуанон. Йæ фыд Гуылар дæр уыди цуанон. Гуылайы фыд дæр æмæ ноджы уый фыд дæр. Уыдонæй иу дæр никуы бакуывта Иесо Чырыстимæ. Цуанон лæджы зонд агурын куы бахъæуы, уæд цуаны ацæуы — уый йæ хуыздæр хос у зонд агурынæн. Хуыга дæр афтæ бакодта — цуаны ацыди.
Æртыккаг бон йæ кæронмæ фæцæйхæццæ кодта, афтæ бафтыди бузнаджы фæдыл. Йæ фæдмæ йын куы 'ркасти, уæд базыдта — бузнаг уыди стыр, фыд стыр, æмæ ноджы знæт. Æрæхсæвиуат кодта Хуыга Стыр Мæсыгæй гыццыл рæбындæр фыдæлтыккон лæгæты. Райсом куы сыстад, уæд кæсы, 'мæ йæ бæх Зæронд паддзах амард. Бирæ фæлæууыд йæ Зæронд паддзахы уæлхъус æнкъардæй Хуыга. Стæй йæ лæгæты разæй иуварс аласта æмæ йæ уым ныууагьта сырдтæн, йæхæдæг йæ къухтæ ныхсадта уазал суадоны, йæ гæрзтæ бараст кодта йæ уæлæ, Уастырджийыл йæхи бафæдзæхста æмæ рæбынты-рæбынты азгьордта сырды фæд-фæд фалæмæ. Хур нæма скаст æмæ комы цы æхсæвы уазал баззад, уый йын йæ уæнгтæ хъыдзы кодта. Ныр сырдæн аирвæзæн нал уыди: уынгæг комы фæйнæ фæрсты бæрзонд фæцыдысты цыргърагъ рæгьтæ, цыма дыууæ æфсады æрлæууыдысты кæрæдзийы ныхмæ, афтæ. Комæн йæ рацæуæны та, уыцы атагъагонды æмхæццæйæ задысты кæркмисындзæг æмæ хуыскъæлыхъæд. Бузнаг нæ, фæлæ рувас дæр никæуылты рахъуызыдаид.
Хуыгайæн йæ зæрдыл æрбалæууыд йæ бæх, йæ Зæронд паддзах æмæ уый тæригьæдæй хъæрæй ныххудти, стæй йæ дугьæй нæ банцади, афтæмæй базарыди йæ фидар зылланггæнаг хъæлæсæй цуанæтты рагон зарæг:

«Зылын Æфсатийæн æмбисонды рæсугъд чызг куы уыди.
Дунейы алы кæрæттæй йæм курджытæ куы цыди уæдæ,
Хуры фырт Мæхæмæт æм куы 'рырвыста хатджытæ,
Мæйы фырт Мæсæмæт авм куы 'рырвыста хатджытæ,
Фæлæ куы никæмæн лæвæрдта йæ иунæг сылбындары
Зылын Æфсати.
Уаед иу изæр донмæ куы ацæуы, донмæ, Уацырухс
Æмæ йæ доныбылæй куы аскъæфтæуы йæ урс кьæртатимæ...».


Хуыга цуанон лæг уыд. Æмæ цуанон лæг дæр зоны фæллайын, дойны дæр кæны æмæ стонг дæр. Бонрæфты скодта бонасадæн. Куыд æм зынд, афтæмæй уый хъуамæ уыдаид йæ фæстаг бонасадæн бузнагимæ фембæлды размæ. Кæркмисындзæджы къутæры бын цъæх нæууыл йæ нымæт айтыгьта, йæ ронæй райста, йæ фырзæрондæй чи нынхъырдтæ ис, афтæмæй рухс кæм касти, ахæм сыкъа, арахъ дзы æркодта, стæй йæ худ систа — йæ тъæпæн къæбут уыцы хæрздастæй хурмæ ферттывта — æмæ скуывта;
- Уæ Хуыцау, æз дæ бынмæ дæн, ды — мæ сæрмæ, æмæ мын баххуыс кæн!

Йæ зæрдæйы рæбын уыди йæ рухс хъизæмæртты Дуду, йæ фæндагыл та лæууыди цыргьбырынкъ æмæ цыргьрагь бузнаг. Ануæзта, ахордта фæнычы фых кæрдзын æмæ хæндыгæй ист фысы цыхт. Уый фæстæ комы рахизæны цалдæр раны æрумæл кодта йæ доныхуыппæй, сырд куыд никæуылты
ацæуа, афтæ, æмæ йæ нымæтыл йæхи æруагьта. Цуанон лæг йæ иу цæстæй фынæй кæны æрмæст, — баззади адæммæ. Куыддæриддæр зæххыл иу къæвдайы æртах сæмбæлд, афтæ фестади Хуыга. Къæвда сцæйцыд Леуахийы атагьайы, йæ сыг схæццæ, йæхæдæг — нæма. Уаддымгæ йæ разæй скодта сатæгсау мигъты дзугтæ, къæдзæхты цыргь цъуппытыл сæ цавта 'мæ фæскъау пирæнгæмттæ кодтой, йæхæдæг уасыди уаддымгæ, цыма мигьты бæсты арвыл
балбирæгьтæ расур-басур кодта, 'мæ уыдон ниудтой, уый хуызæн.
Хуыга йæ топпыхос æрысгæрста — сыкъайы мидæг ын чи уыд, уымæ уымæл нæ ныххæццæ уыдзæн. Уæдæ, бæрцытæм дæр никæуылты ныхъхъардзæн. Йæ басылыхъ æнгом æрбатыхта йе 'фцæгыл, тæрсы къалиу æрлыг кодта, лæдзæг дзы ацарæзта, Уастырджийыл йæхи бафæдзæхста æмæ дыууæ рагъы 'хсæнты алæгæрста размæ. Къæвдатыл ахуыр 'уыди Хуыга. Стæй сæм мæсты дæр нæ кодта: «Хуыцауыстæн, ькъæвда Хуыцауæй рауадзгæ у, æмæ йæм уæд мæстыгæнæн куыд и!» — хъуыды кодта, афтæмæй уыдта, къæвдайы сахатæ бузнаджы фæцтæ куыд истой зæххы уæлцъарæй æмæ сæ сæ уæлæ кæдæмдæр куыд ластой, уый. Уæдмæ цыппæрæм бон дæр йæ кæронмæ фæцæйхæццæ кодта. "Хуыга уал бахордта дыууæ нартхоры кæрдзыны æмæ нырма иу æхст дæр нæ фæкодта.
Хуыга цыди. Сырды фæд ма-иу куы равзæрста, куы нал. Уæддæр цыди. Комæн йæ рæбынмæ бахæццæ и. Арв тарæй-тардæр кодта. Къæвдайæн цыма сау нымæтын фæдджитæ уыди, уымæй уæлдай развæндаг нæ зынди, нæ зындысты хæхтæ дæр, нæ зынди зæхх дæр, нæ зынди арв дæр. Уæддæр зыдта Хуыга ам фæуд кæны Иры зæхх, амæй фалæмæ райдыдта рацъон гуырдзыйы зæхх.
Къуыдаргомы дæр къæвда банцайы, иннæ рæтты куыд банцайы, афтæ — куы йæ бафæнды, уæд. Æвиппайды зæхх ныссабыр, ныссабыр и арв дæр æмæ уæлдæф, кæд изæрмилтæ райдыдта, уæддæр, æнахуыр сыгьдæг аци, æмæ афтæ зынди, цыма, дуне цъæх-цъæхид авджы аныгьуылд, æрттивгæ дæр чи кæны æмæ зыланг дæр, ахæм авджы. Æмæ дзы адæймаг йæхи уыдта айдæны кæсæгау уыцы авджы. Кæмдæр ма ныгуылæны хæхты сæрты арвы тары æмбæхсгæ чи фæцæйтылд, уыцы хур йæ фæстаг тынты æрттивгæ-бындзыг афæппæрста цъитийы цъуппыл, æмæ ссыгьди цъитийы цъупп, сæргæ кæй фæкæнынц, уыцы æфсæйнаг куынцдымæны куыд ссудзы, афтæ.
Хуыгайæн йæ рахиз дæларм, раст йæ фæрсчыты уæлæ уыди дæргъæй-дæргьмæ фатæг — Нарты Сырдоны дыууадæстæнон ма, æвæццæгæн, уыцы фатæг хъуаг уыди. Æмæ-иу Хуыга ныр иунæг нал уыдзæн, зæгьгæ, уæд базмæлыд уыцы фатæг, афтæ-иу базмæлыд, æмæ-иу иуæрдыгæй фæдисхъæр хъуыст йæ азæлдæй, иннæрдыгæй-иу ын цыдæр æхцон хаста йæ удæн, æмæ-иу афтæ зынд Хуыгамæ, цыма йæ даст сæрыхъуын арц сбадти, цыма, йæ уæхсчытыл хъуын рацæйхæцы, бæзджын сатæг-сау хъуын, стæй цыма йæ ныхтæ даргъдæр фæкæнынц, йæ дæндæгтæ — фидардæр. Йæхæдæг та-иу, цыма стырæй-стырдæр кодта уыцы фатæджы азæлдмæ... æмæ базыдта Хуыга — ныр иунæг нал у.
Уалынмæ федта:
Сырд уыди æнахъинон стыр æмæ знæт. Уыди хъæддаг, галы хуызæн — æрмæст сыкъаты бæсты ууыл уыди ссыртæ, стыр ссыртæ, æрмæрины дæргьæн ссыртæ. Иу-авд къахдзæфы æддæдæр лæууыд хъуынджын æмæ стыр æмæ сау, цыма хох дæр уыди æмæ мигъ дæр. Лæууыд æмæ йе ссыртæ ныццарæзта Хуыгамæ. Æвæццæгæи мын хуыцæуттæ мæ зонд айстой, — йæ хъуыды ма æрмæст уый скарста Хуыгайæн. — Ме хсонхъус мын æнæ ифтыгьдæй æрæййæфта».


Хуыгаты Ирланскачать dle 12.1


 

 

 

Комментариев 0