На главную   |    Рекомендуем - {sape_links}


Ирон адæмы хæзнатæ


Абоны онг сæхи «ирæттæ» чи хоны, уыцы адæмы хатт историйы æгæрон быдырты байтыдта уыйбæрц æвæджиауы зынаргъ хæзнатæ, уыйбæрц фæрнджын æвæрæнтæ бахаста Зæххы къорийы сæдæгай адæмты культурæмæ, æмæ сæ æнусты дæргъы ахуыргæндтæ раиртасын дæр нæма бафæрæзтой.

Нæ рагон фыдæлтæн сæ кой алы нæмтты хуызы баззад сæ алыварсы цæрæг адæмты рагон фыстыты. Хонынц сæ скифтæ, сæрмæттæ, алантæ, роксалантæ, аорстæ, сагтæ, асстæ æмæ бирæ æндæр нæмттæй. Сæ бæстæ, сæ цæрæнбынæттæ сын картæтыл амыдтой алы дугты Скæсæнæй Хурныгулæнмæ амæй-ай егъаудæр зæххытыл.

Æмæ-иу кæмдæриддæр цардысты - Кавказæй, Хъырымæй, Китайæ, Индийæ, Астæуккаг Азийæ, Европæйы егъаудæр бæстæтæй, - алы ран дæр, раст цыма сæ фæстагæттæн сусæггаг фæдзæхст æрвыстой, уыйау ныууагътой уыцы- иу алæмæты культурæйы æвдисæнтæ, уыцы иу символтæй пайда кæнгæйæ.
Уыцы символтæ дзурæг сты сæ æмбисонды арф, куырыхон идеологийыл æмæ уæрæх дунеæмбарынады зонындзинæдтыл. Уыцы символтæ фенæн ис «хъобайнаг» дуджы цæрджыты къухæй конд æмбисонды рæсугъд бронзæйæ конд дзаумайыл, скифты, сæрмæтты æмæ аланты сыгъзæринтыл, фæстагмæ уыдон æрхæццæ сты суанг абоны ирон адæммæ дæр.

Дыгургомы арфы, Гæлиаты, Къæмынты рагон уæлмæрдты кæй ссардтой, уыцы бронзæйæ конд дзаумæтты халдихтæ ссардæуыд Архызы, Хъырымы æмæ ма æндæр рæтты дæр. Хъырымы уыцы рагон культурæйы æвдисæнтæ ахуыргæндтæ хонынц таврты культурæ. Рагзаманты Хъырымы сакъадах æнæхъæнæй дæр хаста ном Таврида. «Тавр» бердзенаг æвзагыл амоны «хохаг». Диссаг уый у æмæ хæхбæсты æрцæрæг тавртæ уыдысты уыцы зæххыл фыццаг чи æрбынат кодта, уыцы АРИАГ адæм. Кавказы та раст уыцы заманы чи цард, уыдоны хонынц «хъобайнæгтæ». Фæлæ мах хъуамæ фидарæй зæгъæм, тавртæ æмæ хъобайнæгтæ кæй хоныц, уыдон дæр кæй уыдысты, куыд скифтæ æмæ алантæ, афтæ – ИРОН АДÆМЫ ФЫДÆЛТÆ.

Ууыл фыссы зындгонд археолог Александр Лесков:
«Основываясь на сходстве отдельных изделий из таврских могильников с находками в памятниках кобанской культуры на Северном Кавказе, можно реконструировать процесс миграции в эпоху бронзы некоторых племен из Центрального и Северного Кавказа через Керченский пролив в Крым. Инфильтрация кавказских племен шла постепенно. В конечном счете, выходцы из горных районов Северного Кавказа осели в Крымских горах, где за ними закрепился этноним «тавры».

Фæлæ хъуыддаг афтæ рауайы æмæ, уыцы хæзнатæ кæм ссарынц, Алтайы, Казахстаны, Тувайы æмæ æндæр рæтты. уыцы адæм сæ схонынц сæхи фыдæлты дзаума. Уымæн æмæ бирæты нæ уырны, Астæуккаг Кавказы цы чысыл адæмыхатт -ирæттæ- цæрынц, уыдон кæй сты уыцы рагон домбай адæмты байзæддагтæ.

Кæд æмæ уый раджы сбæлвырд кодтой 19 æнусы номдзыд ахуыргæндтæ Юлиус Клапрот, Всеволод Миллер, граф Потоцкий æмæ фæстæдæр Жорж Дюмезиль, уæддæр.

Миллер фыста: «Можно теперь считать доказанной, общепринятой истиной, что маленькая народность осетин представляет собой последних потомков большого иранского племени, которое в средние века известно было как аланы, в древние - как сарматы и понтийские скифы».

Фыдæлтæй сæрыстыр уæвын, кæй зæгъын æй хъæуы, хорз у, фæлæ ирон адæм абон хъуамæ фидарæй æмбарой - размæ, фидæнмæ, куыд гуыппырсар нæртон, æллон адæмы æхсарджын æмæ уæздан фæдонтæ сæ бон ахизын кæй уыдзæн æрмæст сæхи ирон цæстæнгас æмæ дунеæмбарынад куы бахъахъхъæной, уæд. Æрмæст ирон ÆГЪДАУЫ уагæвæрдтæ зæрдиагæй æххæст кæнгæйæ кæй сиу уыдзысты сæ нæрæмон фыдæлты æмæ Дунейы Фарнимæ.

Кæд нæ фæнды нæ адæм бахъахъæнын, нæ культурæ, нæ национ цæсгом, нæ адæмы исбон, нæ фыдæлты фарн, уæд хъуамæ фидар лæууæм нæхи адæмы бындурыл, хъахъæнæм нæ культурæйы æвæрæнтæ. Уыдон та фыццаджыдæр сты нæ дунеæбарынд, нæ фыдæлты æгъдæуттæ, уæздандзинад, æфсарм æмæ намыс. Æппæты ахсджиагдæр та у бахъхъæнын нæ КУВЫНЫ ÆГЪДАУ. Уый дин схонæн нæй – уый у æгъдау, дунеæмбарынад. Уымæн æмæ алы адæмæн дæр Хуыцау дзæгъæлы не снысан кодта йæхи сæрмагонд æвзаг æмæ уаг кувынæн æмæ цæрынæн.
Æмæ лæг йæхи йæ адæмы уаг æмæ культурæйæ куы фæиппæрд кæна, уæд сæ æнæмæнг фесафдзæн. Йæхи кæуыл райдайа бæттын, уыцы æцæгæлон адæмы культурæ йын мады æхсырау нал сбæздзæн æмæ йын нæ батайдзæн.


Цæмæй адæймаг йæ хуыцауы фæндагæй йæхи ма фæхауын кæна æмæ рæстæй цæрын фæраза, уый тыххæй ирон лæгæн уыд лæвæрд диссаджы куырыхон, æмбал кæмæн нæй зæххы къорийы, ахæм ÆГЪДАУ, æмбисонды Дунеæмбарынад, Дуне сконды зонындзинад...

Ирон адæмы царды цы бынат ахста Хуыцау æмæ æппæт уæларвон зæдтæ, дауджытæ, уыдон куыд уыдтой æмæ æмбæрстой сæхи арвы бын, Дун-Дунейы, æрдзы хъæбысы – уый уыд стыр æвæджиауы сусæгдзинд, зонындзинад. æмæ уый, зæххон царды æгæрон уагæвæрдтимæ иумæ, хуынди ÆГЪДАУ. Уый нын ныууагътой фыдæлтæ. Нæ тæккæ сæйрагдæр, зынаргъдæр хæзнайæн æмæ ахсджиагдæр фæдзæхстæн. Абон арæх фæкæнæм йæ кой, фæлæ цымæ куыд раст æмбарæм цы у ИРОН ÆГЪДАУ?

Бирæтæ зæгъдзысты – уый у хи дарыны уагæвæрд - цы æмбæлы, цы не мбæлы кæнын, фынджы æгъдау, бæрæгбоны æгъдау æмæ афтæ дарддæр. Фæлæ, кæй зæгъын æй хъæуы, алы адæммæ дæр ис йæхи хи дарыны уагæвæрдтæ æмæ традицитæ æмæ цæ æххæст кæнынц чи уæлæнгайдæр, чи лæмбынæгдæр. Уымæй уæлдай, рæстæг куыд цæуы, афтæ, цивилизацийы домæнтæ сабыргай халынц алы адæмтæн сæ традицион культурæ. Æмæ ирæттæй дæр, нæхи сыгъзæринтæн аккаг аргъ кæнын чи нæ базыдта, уыдон атындзыттой фæсарæйнаг мæнг культæрæйы фæдыл, æмæ кæйдæр фæлхæрдтæ уидзгæйæ, уыцы æдзыт фæндæгтыл, фесафтой сæ фыдæлты хæзнатæ. Цымæ цæмæн?

Фыццаджыдæр уымæн æмæ нæ рахатыдтой ИРОН ÆГЪДАУ хуымæтæг традици кæй нæу, фæлæ кæй у æмбисонды дунеæмбарынад, кæй йын ис æвæджиауы арф æмæ куырыхон мидис, кæй æнцайы тынг рагон зонындзинæдты бындурыл, йæ уидæгтæ кæй цæуынц бирæ мингай æнусты арфæй.

Æмæ абон цæмæй нæхи куыд наци бахъахъæнæм, уый тыххæй нæ хъæуы нæ фыдæлты æрдхæрæны æвæрæнтæм не ргом аздахын, сæ мидис цын раиртасын æмæ цын аккаг аргъ скæнын.

Нарты кадджыты дæр-иу афтæ ракодтой ног фæлтæры хъæбатыртæ талынг скъæтæй сæ фыдæлты бæхты, рахастой-иу сæ хæцæнгæрзтæ - æрсыгъдæг-иу сæ кодтой, æмæ-иу уæд семæ уæлахизмæ цыдысты. Афтæ кадджыты, дæлгоммæ ныхасы фæрцы, æвдыст цæуы фыдæлты исбон кæй хъуамæ райсой сæ къухмæ ног дуджы фæлтæртæ, хъуамæ йæ ногæй цæхæртæ скалын кæной- æмæ уæд уый бацæудзæн йæ фыццаг, алæмæты тыхы – æмæ йæ ныхмæ тыхгæнæг тых нал ссардзæн.

Ирон адæм незаманæй нырмæ бахъахъхъæдтой се ’взаг — дунейы зæронддæр æмæ мадзалджындæр æвзæгтæй иу, сæ удыхъæд равдыстой сæ æнæмæлгæ Нарты кадджыты, сарæзтой, рагзаманты европæйаг адæмтæн фæзминаг чи фæци, ахæм хидарыны уаг, æгъдау æмæ æфсарм.

Нæртон æгъдау, æфсарм æмæ уагæн сæ сæйрагдæр мидис уыд адæмæн хорздзинад ракæнын. Уый у ариаг адæмты миниуæг. Лæг æрмæст йæхи кой куы кодтаид æмæ афтæмæй цы фæнды хæрзты куы фескъуыхтаид, уæддæр йын уый кад не кодта, фæлæ адæмы сæрвæлтау зæрдиагæй чи архайдта, уый та–иу хуыдтой комы лæг.

УЫМÆЙ УÆЛДАЙ Нарт уыдысты хиуылхæцгæ, сæ дзырдæн хицау, уазæгуарзаг æмæ кæрдзындæттон, сылгоймагæн аргъгæнæг, хистæртæн æгъдаудæттæг, кæстæртæн фæзминаг æмæ зондамонæг, сæ кæрæдзийы æхсæн нымдджын, бахъуаджы сахат æмдых æмæ æмзонд, рæстдзинад æмæ кадыл мæлæг адæм. Нæртон лæг йæ сæрмæ нæ хаста сайд æмæ фæлитой, æнæуаг æмæ æнæфсарм, тæппуд æмæ æнæныфс митæ.

Нарт уыдысты хæд-зонд æмæ дзырдарæхст. Зондджын уынаффæ æмæ аив ныхас, æнæкъуылымпы тæрхон æмæ знаджы ныхмæ зондæй цæуаг. Нартæн уыд бæлвырд цæстæнгас æрдз æмæ дунейы арæзтмæ, адæмы эволюцимæ æмæ сæм уыдис бæлвырд зонадон æвæрæнтæ.

Нæртон адæмы фæдонтæ- ирон адæм-, æнусты дæргъы фæхастой сæ туджы уыцы æмбисонды рæсугъд, кадджын миниуджытæ. Уымæн æмæ нæ фесæфтой историйы гуыргъахъ фæндæгтыл сæ фидар æмæ тæмæссаг бастдзинад уæларвон сыгъдæг тыхтимæ.

Ирон адæм мингай азты дæргъы кувынц Дуне чи Сфæлдыста, уыцы Иунæг Стыр Хуыцаумæ æмæ адæмæн сæ зæххон царды ахъаз чи у, уыцы Хуыцауы минæвæрттæ – зæдтæ æмæ дауджытæм. Хуымæтæджы нæ баззад ахæм æмбисæндтæ; «Дуне афтид нæу», «Уæларвæй нæм ис цæстдарджытæ», «Ном кæмæн ис, уыдон иуылдæр сты», «Зæххы бын мæлдзыджытæ цы кусынц, уый дæр зоны Хуыцау». «Хуыцауæй æфсæрмы кæн», зæгъгæ. Къухæй конд аргъуаны бæсты ирон лæгæн кувæндонæн лæвæрд у алæмæттаг æмæ æгæрон Дун-Дуне, лæджы уæларвон сыгъдæг бæрзæндтæм чи хоны, уый. Уымæ гæсгæ, ирон адæм сæ кувыны æгъдæуттæ æххæст кæнынц гом арвы бын, æрдзы хъæбысы, хохы цъуппытыл кæнæ табуйаг къохты. Уыцы кувæндæттæ Ирыстоны хæхбæсты æнæхъæн минæй фылдæр кæй сты, уымæ гæсгæ Иры хæхбæстæ æдæппæтæй дæр схонæн ис ТАБУЙАГ БÆСТÆ.

Æмæ цæмæй нæ фидæны фæлтæртæн уыцы ахсджиаг æмæ зынаргъ хæзнатæ - нæ ТАБУЙАГ ХÆХБÆСТÆ æмæ нæ æвæджиауы ИРОН ÆГЪДАУ сыгъдæгæй адæттын байфæразæм, уый тыххæй нæ хъæуы абон лæмбынæг ныхъхъуыды кæнын æмæ зæрдиагæй архайын, цæмæй нæ къухы бафта, уыцы æвæрæнтæн сæ мидис раиртасын æмæ цын аккаг аргъ кæнын зонын.


ТУАТЫ АЛИНÆ,
РСО-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг
скачать dle 12.1


 

 

 

Комментариев 0